فجایع صنعت پتروشیمی؛ زنگ خطری برای ایمنی، انسان و محیط‌زیست

مقدمه
صنعت پتروشیمی یکی از مهمترین اما پرخطرترین صنایع جهان است و احتمال حوادث گسترده در این صنعت بسیار زیاد است. وقوع حوادث پی در پی در مجتمع‌های پتروشیمی نشان دهنده ضرورت افزایش نظارت دقیق و بهبود مدیریت ریسک و همچنین یاداور اهمیت بالای رعایت استانداردهای ایمنی و آموزش مداوم و دوره‌ای کارکنان است. حوادث پتروشیمی چه در ایران چه در جهان نشان می‌دهد، می‌توان با اقدامات پیشگیرانه و جدی گرفتن کنترل‌های ایمنی و آموزش مداوم از بسیاری از حوادث جلوگیری کرد. آتش‌سوزی و انفجارهای صنعتی در پتروشیمی علاوه بر خسارت های مالی، برجان و سلامت روان کارکنان و آلودگی محیط زیست نیز تاثیر می‌گذارد. در این بلاگ با نگاهی تحلیلی، به مرور مهمترین حوادث صنعت پتروشیمی در ایران و جهان می‌پردازد و با بررسی علل و پیامدهای آن‎‌ها ضرورت توجه هر چه بیشتر به ایمنی، آموزش و مسئولیت‌پذیری صنعتی را یاداور می‌شود.
فجایع بزرگ پتروشیمی در جهان
بررسی حوادث جهانی نشان می‌دهد که حتی کشورهای صنعتی و پیشرفته نیز از خطر فجایع پتروشیمی در امان نیستند، اما تفاوت اصلی در نحوه مدیریت بحران و درس‌آموزی از حوادث است.                                            برخی از مهم‌ترین فجایع رخ‌داده در صنعت پتروشیمی در جهان عبارت‌اند از:            
انفجار مجتمع پتروشیمی تگزاس سیتی، آمریکا 2005
در سال ۲۰۰۵، انفجار در پالایشگاه و مجتمع پتروشیمی Texas City منجر به کشته‌شدن ۱۵ کارگر و وارد شدن خسارات گسترده به تأسیسات شد. تحقیقات نشان داد که بی‌توجهی به هشدارهای ایمنی و کاهش هزینه‌ها، عامل اصلی وقوع این حادثه بود. این انفجار باعث شد قوانین ایمنی در صنعت پتروشیمی آمریکا بازنگری شده و استانداردهای سخت‌گیرانه‌تری برای مدیریت ریسک و ایمنی کارکنان وضع شود.
انفجارهای پتروشیمی جی‌یلین، چین 2005
در سال ۲۰۰۵، انفجارهای پی‌درپی در کارخانه پتروشیمی جی‌یلین چین رخ داد که منجر به کشته شدن ۶ نفر و زخمی شدن ده‌ها نفر شد. شدت حادثه به حدی بود که بیش از ۱۰ هزار نفر از ساکنان منطقه مجبور به تخلیه شدند. این حوادث نشان‌دهنده اهمیت رعایت استانداردهای ایمنی، آموزش کارکنان و نظارت دقیق بر مجتمع‌های پتروشیمی به‌ویژه در مناطق پرجمعیت است.
فجایع صنعت پتروشیمی در ایران
صنعت پتروشیمی ایران با حوادثی مانند آتش‌سوزی و انفجار مواجه است که خسارات جانی و مالی برجای می‌گذارد و ضرورت ایمنی، آموزش و نظارت را نشان می‌دهد.   
انفجار و آتش‌سوزی پتروشیمی کاوه، بندر دیر 1404
در ژوئن ۲۰۲۵، آتش‌سوزی در مجتمع پتروشیمی کاوه واقع در بندر دیر پس از انجام عملیات جوشکاری در بخش ذخیره‌سازی متانول رخ داد. این حادثه منجر به کشته شدن حداقل ۳ نفر و مصدومیت چندین نفر دیگر شد. بررسی‌های اولیه نشان داد که ضعف در رعایت الزامات ایمنی حین عملیات تعمیراتی، نقش مهمی در وقوع این حادثه داشته است. این رویداد بار دیگر اهمیت مدیریت ایمنی در فعالیت‌های پرخطر مانند جوشکاری در محیط‌های پتروشیمی را برجسته کرد.
آتش‌سوزی پتروشیمی بوعلی سینا، ماهشهر ۱۳۹۵
در سال ۱۳۹۵، آتش‌سوزی گسترده‌ای در واحد PX مجتمع پتروشیمی بوعلی سینا در ماهشهر رخ داد که چندین روز به طول انجامید. این حادثه به دنبال نشت مواد هیدروکربنی و نقص فنی تجهیزات اتفاق افتاد و منجر به توقف تولید و وارد شدن خسارات مالی سنگین شد. گستردگی و مدت‌زمان طولانی آتش‌سوزی نشان داد که سیستم‌های کنترلی و واکنش اضطراری در این مجتمع با ضعف‌های جدی مواجه بوده‌اند.
انفجار پتروشیمی خارک ۱۳۹۹
در سال ۱۳۹۹، انفجار و آتش‌سوزی در مجتمع پتروشیمی خارک رخ داد که منجر به مصدومیت تعدادی از کارکنان و آسیب دیدن تجهیزات شد. بررسی‌ها نشان داد که نقص در خطوط انتقال مواد عامل اصلی این حادثه بوده است. این رویداد بار دیگر اهمیت اجرای دقیق برنامه‌های نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (PM) و پایش مستمر تجهیزات در واحدهای پتروشیمی را برجسته کرد.
آتش‌سوزی پتروشیمی تندگویان، عسلویه ۱۳۹۷
در سال ۱۳۹۷، حریق در یکی از واحدهای تولیدی مجتمع پتروشیمی تندگویان در عسلویه رخ داد. این حادثه به‌دنبال نشتی مواد شیمیایی اتفاق افتاد و باعث توقف موقت تولید شد. هرچند حادثه تلفات جانی گسترده‌ای نداشت، اما نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی ایجاد کرد و اهمیت کنترل نشتی‌ها و پایش مداوم واحدهای تولیدی را بار دیگر مورد تأکید قرار داد.
نشت مواد شیمیایی، آلودگی آب‌های زیرزمینی، خاک و هوا از مهم‌ترین نتایج فجایع پتروشیمی هستند. این آلودگی‌ها می‌توانند سال‌ها در محیط باقی بمانند و سلامت نسل‌های آینده را نیز تهدید کنند. در بسیاری از موارد، هزینه‌های پاک‌سازی و جبران خسارت بسیار بیشتر از هزینه پیشگیری بوده است.فجایع صنعت پتروشیمی یادآور این حقیقت تلخ هستند که پیشرفت صنعتی بدون ایمنی، بهایی سنگین دارد. ایران و سایر کشورهای فعال در این صنعت، تنها با یادگیری از حوادث گذشته و تغییر نگرش نسبت به ایمنی می‌توانند از تکرار چنین فجایعی جلوگیری کنند. امنیت انسان و محیط‌زیست نباید قربانی توسعه صنعتی شود.
چرا حوادث تکرارمی‌شوند؟ 
از علل مشترک وقوع فجایع در صنایع پتروشیمی میتوان به کمبود آموزش‌های عملی و تخصصی کارکنان  اشاره کرد که این چالش را میتوان با بهره‌گیری از آموزش مبتنی بر واقعیت مجازی برطرف کرد. با استفاده از این سامانه افراد میتوانند بدون قرارگرفتن در معرض خطر به شکل عملی و تعاملی به یادگیری بپردازند جایی که هر خطا یک درس است نه یک فاجعه، علاوه بر این نبود نظارت مؤثر یکی دیگر از عوامل اصلی وقوع فاجعه در این صنعت است که با استفاده از سامانه نگهداری و تعمیرات از راه دور میتوان علاوه بر نظارت، تکنسین حاظر در سایت را به صورت صوتی وتصویری راهنمایی و هدایت کرد که این امر باعث کاهش زمان توقف تولید، کاهش خطا و هزینه اعزام نیروهای پشتیبان می‌شود.

تحول دیجیتال؛ راه بقا در پتروشیمی
حوادث گذشته نشان داده‌اند که کمبود آموزش عملی، فرسودگی تجهیزات و ضعف نظارت می‌توانند فجایع سنگین به بار بیاورند. واقعیت افزوده و واقعیت مجازی (XR) دیگر یک ابزار لوکس نیست؛ این فناوری‌ها امکان آموزش تعاملی، نظارت لحظه‌ای و کاهش خطاهای انسانی را فراهم می‌کنند و می‌توانند زنجیره خطاها را پیش از وقوع حادثه قطع کنند.صنعت پتروشیمی امروز به تصمیم‌های هوشمند و اقدام پیشگیرانه نیاز دارد. هر روز تأخیر در به‌کارگیری XR یعنی افزایش ریسک حادثه، توقف تولید و زیان‌های سنگین.